Jakarta, donderdag

In Indonesië loop je niet – althans, als je in de grote plaatsen woont - maar laat je je verplaatsen. Tenzij het natuurlijk je broodwinning is; dan ben jij degene die anderen verplaatst, maar ook dat doe je niet te voet. Grote Aziatische steden als Jakarta zijn ook helemaal niet ingesteld op voetgangers. Die bestaan daar niet. En als je als westerling toch – heel eigenwijs – een andere mening bent toegedaan, dan zal dat je bezuren ook: de onbarmhartige hitte, de stinkende en zeer ongezonde uitstoot van het niet aflatende gemotoriseerde verkeer, het ontbreken van trottoirs of voetpaden (en als ze er wel zijn, dan zijn ze levensgevaarlijk vanwege de grote gaten, loszittende stenen, vervuiling e.d.) en, niet in de laatste plaats, de voortdurende dreiging het leven te zullen laten vanwege de vele automobilisten (en vlak de talloze brommer- en scooterrijders niet uit!) die op geen enkele manier zijn ingesteld op het bestaan van de voetganger en met hem of haar dan ook geen enkele compassie hebben.
            Het gevolg is dat je hier dus niet, zoals bij ons in Nederland, hordes nordic-walkende bejaarden tegenkomt, of wandelende vetverbrandende overgewicht-types of gewoon zwermen voetgangers die het uit calvinistisch oogpunt onverantwoord vinden als je ‘voor zo’n stukje’ een bus of taxi zou nemen.
            Enfin, hier in Jakarta laat ik me dus met alle plezier (ik ben geen wandeltype) verplaatsen, en ik doe dat, net als de gemiddelde Indonesiër, ook voor de korte en ultrakorte stukjes. In de Indonesische hoofdstad heb je hiervoor de keuze uit bajajs, mikrolets, ojeks, bussen en taxi’s.  
            Je laten vervoeren met een bajaj is een avontuur. Het zijn veelal zeer oude en gammele oranjekleurige driewielers met een stinkende, sterk vervuilende motor. Voordat je instapt moet er natuurlijk ‘ge-tawared’, oftewel onderhandeld worden met de bestuurder die steevast begint met het dubbele van de werkelijke ritprijs te vragen. Ben je het eenmaal eens geworden en ben je ingestapt, dan begint het echte avontuur. Gezeten achter de bestuurder van het oude en gammele voertuigje voel je je al snel een doelwit voor de ‘grote’ gemotoriseerde jongens op de weg: de auto’s vrachtauto’s en bussen. Deze lijken op geen enkele manier rekening te willen houden met de kleine bajaj; die wordt over het hoofd gezien, gesneden en soms zelfs van de weg gedrukt. Het is slechts aan de behendigheid en de koelbloedigheid van de bestuurder van de bajaj te danken dat je het er als passagier levend vanaf brengt. Wat zo’n rit ook tot een avontuur maakt is dat de gemiddelde bajaj-bestuurder lak heeft aan verkeersregels. Keren op plaatsen waar dat eigenlijk volstrekt onverantwoord is, het negeren van stoplichten of tegen het verkeer inrijden omdat het gemakkelijker is; de bajaj-bestuurder draait er z’n hand niet voor om. Deze voertuigjes mogen overigens officieel niet vòòr tien uur ’s avonds op de hoofdwegen rijden. Ik hoef u niet te vertellen dat – afgaande op de praktijk – geen enkele bajaj-bestuurder ooit van die regel heeft gehoord…

Mikrolets zijn de bekende minibussen zoals je ze in elk tropisch land kunt aantreffen en die plaats bieden aan zo’n tien tot twaalf passagiers. Die in Jakarta zijn te herkennen aan hun vaalblauwe kleur en hun oncomfortabele ‘uitstraling’. Het zijn veelal (zeer) oude vehikels zonder (goede) vering en airco. Wat dit laatste betreft: om dit gemis op te vangen staan over het algemeen alle ramen en deuren van de gemiddelde mikrolet wagenwijd open. Het zorgt ervoor dat je als passagier niet alleen zeer oncomfortabel reist, maar ook nog eens in de onbarmhartige hitte volledig blootstaat aan alle giftige uitlaatgassen van de Indonesische hoofdstad. Technisch is menige mikrolet ook niet geheel betrouwbaar; in de vijf dagen dat ik hier ben, heb ik er al vier met panne aan de kant van de weg zien staan…
          Anders is dat met de ojek. Een ojek is een lichte motor: heel wendbaar en snel voor wie zich – alleen – wil laten verplaatsen door Jakarta. Je moet wel een beetje een horror-liefhebber zijn, want de bestuurders van de ojeks zijn over het algemeen jonge, branie-achtige types die nog het gevoel hebben dat ze niet alleen hun eigen voertuig maar ook het overige Jakartaanse verkeer onder controle hebben. Dat dat nogal eens leidt tot huiveringwekkende avonturen voor de achteropzittende, nietsvermoedende passagier, laat zich raden. Een bijkomend ongemak is dat je als passagier van de ojek natuurlijk blootgesteld bent aan een overdosis kooldioxide.

  Nee, dan de bus: zo snel als de ojek is, zo traag is de Jakartaanse bus. De dienstregeling lijkt bovendien voor sommige lijnen voor de show in het leven geroepen, want die lijnen blijken in de praktijk nooit te hebben bestaan of blijken simpelweg al jaren geleden te zijn opgeheven. Bovendien, om hier met de bus te kunnen reizen moet je eerst nog een stuk lopen naar een halte, of naar de weg waar je de bus – als je geluk hebt - kunt aanhouden. Maar ja, je weet eigenlijk nooit precies wanneer die komt. En al je er eenmaal inzit, is het de vraag wanneer je eindelijk op je plaats van bestemming bent.

Verreweg de prettigste en meest betrouwbare manier om je in Jakarta te laten verplaatsen is met een taxi. En daar zijn er vele van in deze metropool. Er zijn overigens grote verschillen tussen de auto’s en de maatschappijen waarvoor ze rijden. Bij sommige moet je onderhandelen over de prijs met alle beslommeringen die daaraan vastzitten en bij andere moet je vanwege het versleten en gebrekkige materieel vrezen voor je leven als je daar instapt. Heb je geen zin in het spel van onderhandelen (of vrees je afgezet te worden) en wil je in een redelijk veilige auto vervoerd worden, dan zijn de taxi’s van de Blue Bird Group een uitkomst. Die werken met een meter en de auto’s die gebruikt worden zijn niet oud en goed onderhouden.

Ik heb me dus bij voorkeur verplaatst met de (Blue Bird) taxi. Niet alleen omdat het een prettige en tamelijk comfortabele manier van reizen is die bovendien relatief goedkoop is, maar ook omdat het verplaatsen in een taxi een onderhoudende en snelle manier is om een ander te leren kennen. De Indonesische taxichauffeur in dit geval. In een taxi gelden immers andere ‘omgangsregels’; op een of andere manier mag je in een taxi allerlei plichtplegingen overslaan en mogen de inzittenden vrijwel direct persoonlijk worden. ‘Dari mana?’(‘Waar komt u vandaan?’) is steevast de openingsvraag van de chauffeur nadat je hebt aangegeven waar je naar toe wilt. Vervolgens wordt er geïnformeerd wat je in Indonesië komt doen, wat je beroep is, of je getrouwd bent en hoeveel kinderen je hebt. Minstens zo prangend is de vraag hoe het komt dat iemand die eruit ziet als een Indonesiër, uit Nederland komt. Die directheid en de daarop volgende openheid van mijn kant geeft mij dan het ‘recht’ om te informeren naar de leef- en werkomstandigheden van mijn rijdende gespreksgenoot. Op deze manier heb ik kennisgemaakt met de levens van Haryono uit Yogjakarta, Rati uit Minangkabau, Nicolaas uit de Molukken en van vele anderen. Inmiddels weet ik dus wat hen ertoe heeft gebracht om als taxichauffeur in Jakarta aan de slag te gaan; of ze getrouwd zijn en hoeveel kinderen ze hebben; hoeveel ze gemiddeld per maand verdienen; hoeveel ze moeten afdragen aan de maatschappij waarvoor ze rijden (veel) en hoeveel ze vervolgens per maand overhouden (niet al te veel)…

Vandaag echter had ik nog een andere, bijzondere ervaring in een taxi, overigens niet een die persé alleen maar in dit vervoermiddel had kunnen plaatsvinden. Maar het gebeurde wel in een Blue Bird taxi hier in Jakarta.

Na de hele dag in het archief bezig te zijn geweest, besloot ik aan het einde van de dag naar Sarinah te gaan aan de Jalan Thamrin. Sarinah is een soort warenhuis met supermarkt en met, in het souterrain, verschillende Aziatische eettentjes. Ik wilde er boodschappen doen en daarna een soto Betawi nuttigen. Ik hield daarom een blauwe Blue Bird taxi aan, stapte in en…. schrok enorm. In de taxi, achter het stuur, zat….. mijn al jaren geleden overleden oom ‘Pong’! Werkelijk! Het was hem écht; ik vergiste mij niet!  

Oom Pong, die in werkelijkheid Alfons heette maar wiens naam al van kinds af aan was verbasterd tot ‘Pong’, was een zoon van een Nederlandse bestuursambtenaar en een Javaanse vrouw uit Kudus, Midden –Java, waar hij ook was geboren. Hij was geen échte oom van mij in die zin dat er familiebanden waren, maar hij had met mijn vader in dienst gezeten, had contact gehouden, kwam meer dan geregeld over de vloer en was dus zolang als ik me kan herinneren  voor mij ‘oom Pong’. Hoewel hem niets mankeerde, overleed hij op een mooie zomerdag in 1962. Aan een hartstilstand. Pas tweeënveertig jaar oud. Volkomen onverwacht. In onze familie werd aangenomen dat zijn hart het had begeven vanwege de beproevingen van het kampleven, de bersiap en de ‘repatriëring’.

En nu zat ik hier, in Jakarta, in een taxi, met een man die meer dan als twee druppels water op hem leek! Exact zoals ik hem herinnerde, vlak voordat hij overleed: exact hetzelfde gezicht met de donkere ogen, exact dezelfde trekken, exact dezelfde oogopslag, dezelfde mond en haardracht, zelfs dezelfde stem! Het was verbijsterend…

Toen ik enigszins van de schrik bekomen was, probeerde ik voorzichtig een gesprek te beginnen. Zijn naam was Yudhiono, overtuigd moslim, getrouwd en vader van drie kinderen. En toen ik zo met hem sprak viel het mij ook weer op: niet alleen zijn stem, maar ook zijn dictie, intonatie en zelfs zijn lach waren als die van oom Pong. Het was ongelooflijk. Toen ik hem vervolgens vroeg waar hij vandaan kwam en waar hij was geboren, antwoordde hij tot mijn grote schrik: ‘Kudus, Jawa- Pusat’. Ik geloof dat ik daarna volledig ben stilgevallen en tot mijn bestemming niets meer heb gezegd. Niets meer heb kúnnen zeggen…